تعريف خلاقيت
- آلبرت رنت گيورگي : خلاقيت عبارت است از نگاهي متفاوت به پديده‏هايي كه ساير مردم نيز آنها را مي‏نگرند.
- ادوارد : خلاقيت ارتباط بين تصوير و انديشيدن ايده‏هاي نو و ارائه محصول ، فرايند و خدمات نوآورانه است.
- ويليام جي ريف (استاد و مدير مهندسي سيستم‏هاي کارخانه‏اي جنرال‏موتورز) : خلاقيت واکنشي اکتسابي در برابر موقعيت است که از انرژي اطلاعات و ديگر منابع ضروري براي يک مسئله نشأت مي گيرد.

ويژگيهاي ‏تفكر ‏در چهار ربع مغز
ويژگيهاي تفكر تحليلي‏ ربع اول:
تفكر ربع اول، واقعي، تحليلي، كمي، فني، منطقي، استدلالي و انتقادي است. اين ربع با تحليل داده‏ها، ارزيابي ريسك، آمار، بودجه هاي مالي و محاسبات، همچنين با سخت افزار فني،‌حل مسئله تحليلي و تصميم گيري بر اساس منطق و استدلال سروكار دارد. فرهنگ ربع اول، ماده‏گرايانه، آكادميك (آموزشگاهي) و مستبدانه است. اين ربع، عملكردگرا است.
موضوع ها و حرفه هاي مورد پسند:
افرادي كه تفكر ربع اول را ترجيح مي‌دهند، ترجيحاتي نيز براي موضوعهاي خاصي در حرفه هاي مشخص دارند. قلمروهاي درسي مورد پسند آنها، حساب، جبر، و حسابداري به علاوه علوم و فناوري است. و درمجموع، مهندسان، دانشمندان كامپيوتر، تحليل گران و تكنسين ها، بانكداران و فيزيكدانان، تفكر ربع اول را ترجيح مي دهند. افرادي كه تفكر ربع اول دارند، درباره « خط پايان» يا « دريافت واقعيتها» يا « تحليل انتقادي» صحبت مي‌كنند. به اين افراد « خوره اعداد» يا « ماشين هاي انساني» گويند.
پاي استدلاليون چوبين بود
پاي چوبين، سخت بي تمكين بود
(مولانا)
اگر شما يك متفكر ربع اول باشيد، ترجيح مي‌دهيد به صورت زير بياموزيد و رفتار كنيد:
- جمع آوري داده ها و اطلاعات.
- سازماندهي منطقي اطلاعات در يك چارچوب، نه تا آخرين جزء.
- گوش كردن به سخنرانيهاي اطلاعاتي.
- مطالعه كتب درسي ( بيشترين كتب درسي براي متفكرين ربع اول نوشته شده اند.)
- مطالعه مسائل و راه حلهاي نمونه.
- تفكر همراه با توليد ايده.
- انجام تحقيقات كتابخانه‏اي.
- انجام تحقيق با استفاده از روش علمي.
- فرضيه سازي و سپس آزمون فرضيه براي اينكه دريابيد آن فرضيه درست است يا نه .
- قضاوت در مورد ايده ها بر اساس واقعيات‌، معيارها و استدلال منطقي.
- انجام مطالعات موردي فني.
- انجام مطالعات موردي مالي.
- سر و كار داشتن با سخت افزار و اشيا تا با افراد.
- سر و كار داشتن با واقعيت و زمان حاضر تا با امكانات آينده.
- سفر به فرهنگ هاي ديگر براي مطالعه مصنوعات فني.
فعاليتهايي براي تمرين تفكر ربع اول:
- در مورد موضوع يا مسئله اي خاص، اطلاعات جمع آوري كنيد.
- اطلاعات جمع آوري شده را به طور منطقي دسته بندي كنيد.
- نمودار، فلوچارت و طرح كلي از اطلاعات و داده ها تهيه كنيد.
- در مورد موضوعي خاص، يك تحقيق كتابخانه اي يا ساده انجام دهيد.
- با مطالعه در مورد ماشيني كه زياد مورد استفاده قرار مي گيرد، كاركرد آن را دريابيد.
- اجزاي يك وسيله كوچك از كارافتاده را از هم جدا كنيد. كشف كنيد كه با هر يك از اجزا چه كاري مي توانيد انجام دهيد.
- يك موقعيت مسئله اي جاري را در نظر بگيريد و آن را به اجزاي اصلي اش تجزيه كنيد.
ويژگيهاي تفكر در ربع دوم:
تفكر ربع دوم، سازمان يافته، با توالي، كنترل‏شده، برنامه‏ريزي شده، محافظه‏كار، ساختاريافته، مشروح، منظم و با پشتكار است. سروكار آن با اجرا، طراحي تاكتيكي، شكل سازماني، حمايت، به اجرا در آوردن راه حل، حفظ وضع موجود واگرهاي امتحان پس داده است. فرهنگ آن سنتي، بوروكراتيك و قابل اعتماد است. توليدگرا و وظيفه طلب است.
موضوعها و حرفه هاي مورد پسند:
افرادي كه تفكر ربع دوم را ترجيح مي‌دهند، دوست دارند كه موضوعات مختلف بسيار ساختاريافته و با توالي سازماندهي شده باشند. طراحان، بوروكرات‏ها، مديران اجرايي و دفترداران، نمايانگر تمايل فكري ربع دوم هستند. افرادي كه ربع دوم را ترجيح مي‌دهند، درباره « ما همواره اين كار را به اين صورت انجام داده ايم» يا « قانون و نظم» يا « خود انضباطي» و يا « آن را بي خطر بازي كن» صحبت مي كنند. آنها را « مشكل پسند (ايرادگير)» و يا « سخت كوش» مي‏نامند.
اگر شما يك متفكر ربع دوم باشيد، ترجيح مي‏دهيد به صورت زير ياد بگيريد و عمل كنيد:
- پيروي از دستورالعملها به جاي سعي بر انجام كاري به روشي متفاوت.
- انجام مسائل تكراري و مشروح تكليف.
- آزمون تئوري ها و روشها به منظور يافتن اشكالات آنها.
- انجام قدم به قدم كار آزمايشگاهي.
- نگارش گزارش با توالي درباره نتايج آزمايشها.
- استفاده از يادگيري و آموزش برنامه ريزي شده.
- يافتن كاربردهاي عملي دانش فرا گرفته شده؛ تئوري كافي نيست.
- طراحي پروژه ها: زمان بندي كردن، سپس اجرا مطابق با برنامه.
فعاليت هايي براي تمرين تفكر ربع دوم:
- پروژه اي را با نوشتن هر گام با جزئيات، طراحي كنيد. سپس آن را انجام دهيد.
- يك سيستم بازرگاني براي كارهاي دفتري و مكاتبات خود تهيه كنيد.
ويژگيهاي تفكر در ربع سوم :
تفكر ربع سوم، حسي، احساسي، انسان‌گرا و نمادين است. اين ربع با آگاهي از احساسات، هيجانات فيزيكي، ارزشها، موسيقي و ارتباطات سر و كار دارد. اين ربع براي تدريس و تربيت لازم است. فرهنگ ربع سوم، انسان گرايانه، هميارانه و معنوي است. اين ربع، ارزش‏طلب و احساس‏گراست. مهاتما گاندي، مصلح اجتماعي هند، از اين دسته افراد است.
موضوعها و حرفه هاي مورد پسند:
افرادي كه تفكر ربع سوم را ترجيح مي‌دهند، براي موضوعات خاصي تمايل نشان مي دهند و به جاي اينكه تنها كار كنند، در فعاليتهاي گروهي كار مي كنند. معلمان، پرستاران، مددكاران اجتماعي و موسيقي‌دانها تمايل بسيار شديدي به تفكر ربع سوم دارند، گرچه موسيقي‏دانان و آهنگ‏سازها، هنگام تحليل و ارزيابي يك موسيقي و اجراي آن، تفكر نوع اول را درگير مي كنند.
افرادي كه تفكر نوع سوم‌ دارند، درباره «‌خانواده» يا « كار تيمي» يا « رشد شخصي» و « ارزشها» صحبت مي كنند.
اگر شما يك متفكر ربع سوم باشيد، ترجيح مي دهيد به روشهاي زير ياد بگيريد و عمل كنيد :
- گوش كردن و سهيم شدن در ايده‏ها.
- برانگيختن خود با پرسيدن دليل؛ به دنبال معناي تازه‏اي گشتن.
- تجربه كردن وروديهاي حسي.
- استفاده از فرصتهاي مطالعه گروهي و بحثهاي گروهي.
- استفاده از مطالعات موردي فردمحور.
- احترام به حقوق و نظرات ديگران؛ افراد مهم هستند، نه اشيا.
- يادگيري از راه تدريس به ديگران.
- يادگيري از راه لمس‏كردن، احساس‏كردن و يا استفاده از ابزار و دستگاهها.
- مطالعه مقدمه يك كتاب براي يافتن سرنخهايي از منظور نويسنده.
فعاليتهايي براي تمرين تفكر ربع سوم:
- هنگامي كه در يك گفتگو قرار مي‏گيريد، بيشتر زمان را صرف گوش‏كردن به فرد مقابل كنيد.
- در يك گروه مطالعه كنيد و يا يك پروژه گروهي انجام دهيد.
- در مورد كارهايي كه ديگران براي شما انجام داده اند، بيانديشيد و روشي براي تشكر از آنها بيابيد.
ويژگيهاي تفكر در ربع چهارم:
تفكر ربع چهارم، بصري، كل‏نگر، نوآور، استعاري، خلاق، تخيلي، مفهومي، فضايي، انعطاف‏پذير و شهودي است. اين ربع با زمانهاي آينده، امكانات، تركيب، بازي، رؤيا، دورنماي هدف دار، طراحي‏استراتژيك، تحول و نوآوري سر و كار دارد. فرهنگ ربع چهارم، اكتشافي، مبتكر و آينده‏گراست. بازيگوش، مستقل و ريسك طلب است. پابلو پيكاسو و لئوناردو داوينچي، تمايل زيادي به تفكر اين ربع داشتند.
موضوعها و حرفه هاي مورد پسند:
افرادي كه تفكر ربع چهارم را ترجيح مي دهند، موضوعاتي مانند هنر و هندسه و معماري را مي پسندند. مؤسسان، كاوشگران، هنرمندان و دانشمنداني كه در تحقيق و توسعه درگير هستند، تمايل شديدي به ربع چهارم دارند.از اين افراد غالباً اينطور ياد مي‌شود كه « در آسمانها سير مي كنند» يا « بي نظم» و يا « رؤيايي و غير واقع بين» هستند.
- بدون بازي با تخيل، هيچ اثر خلاقانه‏اي تا به حال پا به عرصه وجود نگذاشته است. ديني كه ما به بازي تخيل داريم، غير قابل محاسبه است.( كارل گوستاو يونگ، انواع روانشناسي،1923)
اگر شما يك متفكر ربع چهارم باشيد، ترجيح مي دهيد به روشهاي زير ياد بگيريد و عمل كنيد:
- به دنبال تصوير و متن كامل يك موضوع جديد هستيد، نه جزئيات آن.
- پيشقدم مي شويد و به طور فعال درگير كارها مي شويد.
- شبيه سازي انجام مي دهيد.
- از وسايل بصري در سخنرانيهايتان استفاده مي كنيد.
- مسائلي را كه پاسخهاي ممكن بسياري دارند را حل مي كنيد.
- زيبايي خود مسئله و راه حل آن را ارج مي نهيد.
- جلسه طوفان فكري را رهبري مي كنيد. ايده‏هاي عجيب و نه خود تيم مورد نظر است.
- آزمايش مي كنيد و با ايده ها بازي مي‌كنيد.
- امكانات پنهان را بررسي مي كنيد.
- درباره گرايشها مي انديشيد.
- ايده ها و اطلاعات را تركيب مي كنيد تا چيز جديدي بيابيد.
- از بحثهاي موردي آينده گرا استفاده مي‌كنيد.
- فقط براي سرگرمي از روشهاي متفاوتي براي انجام كاري استفاده مي كنيد.
فعاليتهايي براي تمرين تفكر ربع چهارم:
- به تصوير كامل يك مطلب و نه جزئيات آن بنگريد.
- تحقيقي در مورد يك گرايش انجام دهيد: سپس حداقل سه حالت توسعه متفاوت براي آينده پيش بيني كنيد.
- سؤالهاي اگر و آنگاه بپرسيد و پاسخهاي متفاوتي را بيابيد.
- به خود مجال خيال بافي بدهيد.
- در زمان حل مسئله، دو يا سه راه متفاوت براي آن بيابيد.
- مسائلي را كه احتياج به يورش فكري دارند، حل كنيد.
- زيبايي يك طراحي يا معماري يا هر هنر ديگر را ارج نهيد.
- با وسايل بازي مختلف بازي كنيد.
- نقاشي و طراحي بياموزيد.
- بررسي كنيد چه طور موضوع خاصي مي‏تواند بر ديگر مطالبي كه مي دانيد، مربوط شود.
- در نگارش و يا زمان توضيح يك مفهوم يا ايده، از قياس و استعاره استفاده كنيد.
با توجه به مطالب اين قسمت نتيجه مي‏گيريم که براي داشتن تيمي قوي نياز به افرادي داريم که در مجموع داراي تمام تمايلات مغزي باشند و اين کار با استفاده از ويژگيهاي ربعهاي مغز صورت مي گيرد.

چگونه به تفکر و تخيل خلاق دست يابيم ؟
شرکتهايي در اقتصاد نوين موفق خواهند بود که بتوانند به طور مستمر انتظارات مشتريان را برآورده سازند و از آن نيز فراتر روند. بخشي از اين معادله نيازمند وجود عناصري از نوآوري و خلاقيت نزد نيروي کار است. بدون مراقبتهاي مستمر از بهبود اوضاع فعلي، سازمان در يک فرايند پيشرفت جزئي و غير متمرکز قفل مي شود، موقعيتي که برخي از شرکتهاي انگليسي که سابقه درخشاني داشته‏اند ، دچار آن شده اند.اما شما چگونه مي توانيد حس خلاقيت خود را پيدا کنيد؟
-1 ايمان داشته باشيد که مي‏توانيد موفق شويد. وقتي ايمان داشته باشيد که مي‏توانيد کاري را انجام دهيد، ذهن شما خودبه‏خود راههاي انجام آن را مي‏يابد. ايمان به راه حل، دست يابي به آن را آسان مي کند.
در اينجا دو راه حل ارائه شده است که به شما کمک مي کند به ياري ايمان از قدرت خلاقيت برخوردار شويد:
الف- کلمه ناممکن را از فرهنگ لغات خود خارج کنيد.
ب- به چيزي بيانديشيد که زماني دوست داشتيد آن را انجام بدهيد ، اما به دلايلي که آن را ناشدني مي‏پنداشتيد، از انجام آن خودداري کرده بوديد . حالا سعي کنيد فهرستي از دلايلي که ثابت مي‏کند مي توانيد آن را انجام دهيد ، تهيه کنيد . بسياري از ما‌، تنها به اين دليل که فکرمان را روي دلايل ناتواني خود متمرکز مي‏کنيم، آرزوهاي خود را به بند کشيده و سرکوب کرده‏ايم ، حال آنکه تنها چيزي که شايسته است ذهن خود را به آن معطوف کنيم ، توانايي‌هايمان است.
-2 اجازه ندهيد سنتهاي دست و پاگير ، ذهن شما را فلج کنند. افکار نو را پذيرا شويد . جستجوگر باشيد. راههاي جديد را امتحان کنيد . در هر کاري که انجام مي‏دهيد پيشرو باشيد.
در اينجا سه راه را براي مقابله با تفکر سنتي را مي‏بينيد :
الف- به نظرات افراد توجه کنيد. فکرهاي جديد را پذيرا شويد.با اين افکار منفي مبارزه کنيد؛ «نتيجه نمي دهد»، «نمي شود»، «بي‌فايده است»
ب- پيوسته در حال جستجو باشيد. خبرهاي جديد را امتحان كنيد.
پ- پيشرو باشيد ، نه دنباله رو . نگوييد «در جايي که کار مي‏کردم ، از اين روش براي انجام کارها‏يمان استفاده مي‏کرديم،بنابراين در اينجا هم بايد طبق همان شيوه عمل کنيم» بلکه بگوييد : چطور مي‏شود اين کار را بهتر از آنچه که در گذشته انجام مي‏داديم‌، انجام دهيم؟
-3 هر روز از خودتان بپرسيد «چطور مي‏توانم کارم را بهتر انجام بدهم؟» شعار جنرال الکتريک اين است :موفقيت مهمترين محصول ماست_
-4 از خودتان بپرسيد. «چطور مي‏توانم بيشتر کار کنم؟» توانايي يک برداشت ذهني است.
اگر متقاعد شده‏ايد که انجام بيشتر و بهتر کارها مقرون به صرفه است ، اين دستورالعمل دو مرحله را انجام بدهيد:
الف- مشتاقانه پيشنهادهايي را براي کار بيشتر کار بپذيريد. کسي که مسئوليت کاري را به شما واگذار مي‏کند ، در حقيقت روي شما حساب مي‏کند. پذيرفتن مسئوليتهاي بزرگتر در کار ، شما را برجسته تر مي‏کند و نشان مي‏دهد که ارزش بيشتري داريد .
به قول دکتر شوارتز :« از تجربه هاي تلخ گذشته آموخته‏ام که آدمهايي که وقت زيادي دارند، شريک و همکار خوبي نيستند.»
و يا به عبارت ديگر «هر چه وقت کمتري براي کار کردن داشته باشم، کارهاي بيشتري انجام مي دهم.»
ب- روي اين نکته تمرکز کنيد که «چطور مي‏توانم بيشتر کار کنم؟»
بعضي از اين جوابها ممکن است شامل برنامه‏ريزي بهتر ، انضباط بيشتر و يا مختصر و مفيد‏کردن فعاليتهاي روزمره، يا کلا"حذف امورغيرضروري باشد.
-5 سوال‏کردن و شنيدن را تمرين کنيد. انسانهاي بزرگ فقط مي‏شنوند و انسانهاي کوچک فقط حرف مي زنند.
اين برنامه سه مرحله اي را براي تقويت تفکر خلاق ، از طريق پرسيدن و شنيدن اجرا کنيد :
5 –1 - ديگران را تشويق به حرف‏زدن کنيد. در گفتگوهاي شخصي يا در جلسات گروهي‌، با عبارتهاي بر انگيزنده نظير اينها از مردم حرف بکشيد: «از تجربياتت برايم بگو...» يا «فکر مي کنيد راجع به اين کار چکار بايد کرد؟» اگر ديگران را تشويق به حرف‏زدن کنيد، به پيروزي دوقبضه‌اي دست مي يابيد. مي توانيد مواد خامي براي توليد انديشه‏هاي خلاق به دست آوريد و در ضمن ، دوستان خوبي پيدا کنيد. براي به دست آوردن محبت مردم هيچ راهي تضمين شده‏تر از تشويق آنان به حرف زدن نيست.
-5 -2 ديدگاههاي خود را از طريق پرسشهايي که طرح مي‏کنيد ، محک بزنيد. اجازه بدهيد که ديگران در اصلاح افکارتان به شما کمک کنند. لازم نيست هر فکري را که به نظرتان مي‏رسد، مانند واژه يا عبارتي که روي يک صفحه طلا نقش بسته است، اعلان کنيد. اول جوانب کار را بسنجيد.
5-3 - به چيزي که طرف مقابل مي‏گويد‌، خوب گوش کنيد. گوش کردن به معناي آن است که اجازه دهيد حرفهايي که زده مي‏شود ، در ذهنتان رخنه کند.
-6 ديد خود را گسترش دهيد.
دراينجا دو راه براي دريافت محرکهاي ذهني وجود دارد:
اول با حداقل يک گروه صنفي که روي مسائل شغلي شما تاثير مي‏گذارند ملاقات مستمر و ارتباط داشته باشيد.
دوم با حداقل يک گروه که بيرون از حوزه علاقه‏هاي شغلي شما فعاليت مي‏کنند مشارکت و ارتباط داشته باشيد.
-7 همه چيز را به پرسش بگيريد.
هيچ چيز فارغ از نقد نيست. با آزادي کامل هر چيز و همه چيز را به طور مطلق به چالش بگيريد؛ هر چيزي که فکر مي‏کنيد در راه ايجاد يک سازمان به واقع بزرگ به کار گرفته مي‏شود. اگر خود را در موقعيتي ديديد که مي‏گويد: «آن راه نتيجه نمي‏دهد، چون هماني نيست که معمولا کارها را از طريق آن انجام مي‏دهيم»، معلوم مي‏شود که چارچوب فکري درستي نداريد.
-8 هر روز را با يک ايده آغاز کنيد .
در پايان کار 10 دقيقه بنشينيد و فکر کنيد که در آن روز کارها چطور انجام داده ايد و چگونه مي‏توانستيد آنها را بهتر انجام دهيد.در پايان هفته نيز به ايده‏هاي خود نظري بيافکنيد و ببينيد با کدام يک عملا مي‏توانيد کنار بياييد.کاملا درست است بيشتر ايده‏هاي شما بسادگي انجام شدني نيست، اما شما آنهايي را مي‏خواهيد که چنين باشند.
-9 تنوع طلب باشيد .
يکي از موانع بر سر راه خلاقيت شخصي ما مسير عادت شده‏اي است که براي خود خلق مي‏کنيم.پس خود را از اين مسير بيرون بکشيد و راههاي جديدي را بيازماييد. کارهاي پژوهشي بخوانيد و فقط به رشته تخصصي خود بسنده نکنيد ،آنگاه ببينيد چگونه به کار شما ارتباط پيدا مي‏کنند و چگونه مي‏توانيد به کمک آنها کار خود را بهبود ببخشيد.

سه راه شکوفا کردن و برداشت ايده ها
-1 نگذاريد افکار از ذهنتان فرار کنند. آنها را روي کاغذ بياوريد.
-2 ايده هايتان را مرور کنيد .آنها را دائما در پرونده‏اي که در جريان است ، ثبت کنيد. محل بايگاني شما مي‏تواند يک کمد مجهز يا کشوي يک ميز تحرير باشد.
-3 ايده‏هايتان را به کار بريد و آبياري کنيد‌. آنها را رشد دهيد. راجع به آنها فکر کنيد . ايده‏هاي متجانس را به هم پيوند دهيد. هر مطلبي که به شکلي با ايده شما در ارتباط است ، بخوانيد.

نتيجه‏گيري
همواره بايد به خاطر داشته باشيم که صرفه به خاطر سپردن مطالب هيچ سودي را عايد نمي‏کند، بلکه خلاقيت در استفاده از اين مطالب نقش موثري در پيشرفت انسان ايفا مي‏کند . خلاقيت منحصر به افراد خاصي نيست و مي‏توان آن را در خود ايجاد و تقويت کرد . براي انجام اين مهم بايد ذهن و تواناييهاي آن را شناخت و در زمان مناسب با تقويت آن از آن استفاده کرد . خلاقيت نه‏تنها نقش موثري در رشد فردي دارد بلکه مي‏توان از آن در ارتباط با ديگران استفاده کرد .